Yapay Zekâ Çağında Yeni Sınıflaşma: Algoritmalar Toplumsal Eşitsizliği Yeniden mi Üretiyor?

Giriş

Yapay zekâ, 21. yüzyılın en önemli teknolojik dönüşümlerinden biri olmanın ötesinde, toplumsal yapıları yeniden şekillendiren bir aktör hâline gelmektedir. İş piyasasından eğitime, sağlık hizmetlerinden finans sektörüne kadar çok sayıda alanda algoritmik sistemlerin kullanılmaya başlanması, sosyolojinin temel kavramlarından biri olan toplumsal eşitsizlik kavramının yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

Klasik sosyolojik yaklaşımlarda sınıfsal farklılıklar büyük ölçüde ekonomik sermaye, eğitim, meslek ve mülkiyet üzerinden açıklanmıştır. Ancak yapay zekâ çağında bu unsurlara yeni bir değişken eklenmektedir: algoritmalara erişim ve algoritmaları kullanabilme kapasitesi.

Güncel sosyolojik çalışmalar yapay zekânın toplumsal ve teknik unsurların birlikte oluşturduğu bir “sosyoteknik sistem” olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Zajko, yapay zekâ ve algoritmik sistemlerin mevcut önyargıları yeniden üretebileceğini ve eşitsizlikleri derinleştirebileceğini vurgulamaktadır.

Dijital bölünmeden algoritmik bölünmeye

İnternetin yaygınlaşmasıyla birlikte sosyoloji literatüründe “dijital bölünme” kavramı ortaya çıkmıştı. Bu kavram başlangıçta bilgisayara ve internete erişimi olanlarla olmayanlar arasındaki farkı ifade ediyordu.

Ancak yapay zekâ döneminde sorun yalnızca teknolojiye erişim değildir. Aynı teknolojiye erişen bireyler arasında dahi yapay zekâyı etkili kullanabilme kapasitesi farklılaşmaktadır.

Örneğin yüksek eğitim düzeyine sahip bir birey yapay zekâyı akademik araştırma, kariyer planlama, yabancı dil öğrenme veya iş geliştirme amacıyla kullanabilirken; düşük dijital okuryazarlığa sahip birey aynı teknolojiden aynı ölçüde yararlanamayabilir.

2026 yılında yayımlanan sistematik bir çalışma da dijital bölünmenin yapay zekâ çağında “algoritmik kırılganlık” biçimine dönüşebileceğine dikkat çekmektedir.

Dolayısıyla geleceğin sınıfsal farklılıklarından biri şu şekilde tanımlanabilir:

Teknolojiye sahip olanlar ile teknolojiyi toplumsal avantaja dönüştürebilenler arasındaki fark.

Algoritmalar tarafsız mıdır?

Yapay zekâ sistemleri çoğu zaman tarafsız ve objektif karar mekanizmaları olarak algılanmaktadır. Ancak algoritmalar toplumdan bağımsız değildir. Onları geliştiren kişiler, kullanılan veri setleri, kurumların hedefleri ve mevcut toplumsal yapılar algoritmaların sonuçlarını etkileyebilir.

Örneğin geçmişte belirli bir meslek grubuna erkeklerin daha fazla alınmış olması, bir işe alım algoritmasının geçmiş verilerden öğrenmesi durumunda erkek adayları avantajlı hâle getirebilir.

Burada önemli sosyolojik mesele şudur:

Algoritma geçmiş toplumun verileriyle eğitiliyorsa, geçmiş toplumun eşitsizliklerini geleceğe taşıyabilir mi?

2025 ve 2026 tarihli çalışmalar yapay zekâ ile eşitsizlik arasındaki ilişkinin tek yönlü olmadığını; mevcut toplumsal eşitsizliklerin yapay zekânın geliştirilmesini ve kullanımını etkilerken yapay zekânın da bu eşitsizlikleri yeniden üretebildiğini göstermektedir.

Sonuç

Yapay zekânın toplumsal eşitsizlik açısından temel problemi teknolojinin kendisi değil, teknolojinin hangi toplumsal koşullar içerisinde üretildiği ve kimlerin yararına kullanıldığıdır.

Bu nedenle gelecekte sınıf kavramını yalnızca gelir veya mülkiyet üzerinden değil; veriye erişim, yapay zekâ okuryazarlığı, algoritmik karar süreçlerine erişim ve teknolojik sermaye üzerinden de değerlendirmek gerekecektir.

Pierre Bourdieu’nün ekonomik, sosyal ve kültürel sermaye kavramlarına benzer şekilde geleceğin toplumlarında “algoritmik sermaye” kavramının da önem kazanması mümkündür.

Dolayısıyla yapay zekâ eşitsizlikleri otomatik olarak ortadan kaldırmayacaktır. Aksine, gerekli sosyal politikalar geliştirilmediği takdirde, mevcut eşitsizliklerin daha görünmez ve ölçülmesi daha zor biçimlerde yeniden üretilmesine neden olabilir.